شطرنج
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
شَطرَنج بازی دو نفرهای است که بر روی یک صفحه با ۶۴ خانه (۳۲ خانه سیاه و ۳۲ خانه سفید) به وسیله ۳۲ مهره (۱۶ مهره سفید و ۱۶ مهره سیاه) انجام میشود. برخی شطرنج را یک سرگرمی میدانند و عدّهای دیگر آن را یک ورزش رزمی ذهنی محسوب میکنند. موفقیت در این ورزش بیش از هر چیز به توان تحلیل و فهم انتزاعی ذهن وابستهاست.
محتویات[نهفتن] |
پیشینه [ویرایش]
نوشتار اصلی: تاریخچه شطرنج
واژه «شطرنج» تلفظ فارسی «چاتورانگا» است، کلمهای که در زبان سانسکریت برای نام گذاری این بازی به کار برده میشود، هند جاییست که معمولاً از آن به عنوان نخستین زادگاه این بازی یاد میشود. اگر چه بازیهای مشابهی در کره، چین، ژاپن و تایلند رواج داشته، اما شطرنج امروزی به این بازی هندی برمی گردد که در دوره ساسانیان وارد ایران شده و آنگاه در کشورهای اسلامی، اروپا و روسیه تکامل پیدا کردهاست.
صفحه [ویرایش]
صفحهٔ شطرنج یک صفحهٔ مربع ۸ در ۸ خانهاست یکی در میان سیاه و سفید هستند. ستونهای عمودی روبهروی شطرنجبازان با حروف الفبا (از A تا H) و ردیفهای افقی با اعداد (۱ تا ۸) مشخص میشوند.
۱۶ مهره سفید در ۱۶ خانه دو ردیف یک و دو و ۱۶ مهره سیاه هم در ۱۶ خانه دو ردیف هفت و هشت قرار میگیرند، صفحه حتماً بایستی طوری قرار گیرد که اولین خانه سمت راست هر دو شطرنجباز سفید باشد.
 |
a | b | c | d | e | f | g | h | |
| 8 |  |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
8 |
| 7 |  |
 |
|
|
|
|
|
|
7 |
| 6 |  |
 |
|
|
|
|
|
|
6 |
| 5 | |
|
|
|
|
|
|
|
5 |
| 4 | |
|
|
|
|
|
|
|
4 |
| 3 | |
|
|
|
|
|
|
|
3 |
| 2 |  |
 |
|
|
|
|
|
|
2 |
| 1 |  |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
1 |
|
a | b | c | d | e | f | g | h | |
موقعیت مهرهها در آغاز بازی.
مهرهها [ویرایش]
| نام | حرف | نگاره |
|---|---|---|
| سرباز | P |   |
| اسب | N |   |
| فیل | B |   |
| رخ | R |   |
| وزیر (فرزین) | Q |   |
| شاه | K |   |
- پیاده (سرباز)
- اسب؛ مدرنN - کلاسیک C (ایتالیایی)
- فیل؛ مدرن B - کلاسیک F (ایتالیایی)
- رخ (قلعه)؛ مدرن R - کلاسیک T (ایتالیایی)
- وزیر(فرزین)؛ مدرن Q - کلاسیک D (ایتالیایی)
- شاه؛ مدرن K - کلاسیک R (ایتالیایی)
انواع مهرههای این بازی هستند. شخصی برندهاست که بتواند شاه حریف را با خطر زدن (کیش) مواجه کند به طوری که حریف راهی برای «رفع کیش» نداشته باشد.
پیاده (سرباز) [ویرایش]
نوشتار اصلی: سرباز (شطرنج)
پیاده یا سرباز ضعیفترین مهرهٔ بازیست که هر کدام از بازیکنان (سیاه یا سفید) ۸ عدد از آن دارند که در ردیف یکی مانده به آخر قرار میدهند. پیاده به جز حرکت اول که میتواند ۲ خانه مستقیم به جلو برود، بقیهٔ حرکتها را باید خانه به خانه انجام دهد.
پیاده بعد از رسیدن به آخرین ردیف در خانهٔ حریف بایستی به یک مهرهٔ دیگر (به جز شاه) بنا بر خواست بازیکن (که معمولاً وزیر است) تبدیل میشود. سرباز تنها مهرهای ست که به همان شکلی که حرکت میکند (مستقیم به جلو) مهرهٔ حریف را نمیگیرد بلکه مهرههایی را که در دو خانه چپ و راست خانه جلوی خود هستند را بگیرد. در واقع سرباز مستقیم میرود و کج میزند. همچنین طبق قوانین فیده اگر مهرهٔ سرباز طوری قرار گیرد که مهرهٔ حریف با یک حرکت دو خانه حرکت کند (حرکت اول حریف) که دو سرباز سیاه و سفید کنار هم قرار گیرندمهرهٔ سرباز قادر است در حرکتی به نام آمپاسان سرباز حریف را از صفحه خارج کند (بزند) و در خانهٔ عقب سرباز حریف (سرباز زده شده) قرار گیرد.
|
a | b | c | d | e | f | g | h | |
| 8 | |
|
|
|
|
|
|
|
8 |
| 7 | |
|
|
|
|
|
|
|
7 |
| 6 | |
|
|
|
|
|
|
|
6 |
| 5 | |
|
 |
|
|
|
|
|
5 |
| 4 | |
|
|
|
 |
|
|
|
4 |
| 3 | |
|
|
|
|
|
|
|
3 |
| 2 | |
|
|
|
|
|
|
|
2 |
| 1 | |
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
a | b | c | d | e | f | g | h | |
حرکات مجاز سرباز.
|
a | b | c | d | e | f | g | h | |
| 8 | |
|
|
|
|
|
|
|
8 |
| 7 | |
|
|
|
|
|
|
|
7 |
| 6 | |
|
|
|
|
|
|
|
6 |
| 5 | |
|
|
|
|
|
|
|
5 |
| 4 | |
|
|
|
|
|
|
|
4 |
| 3 | |
|
|
|
|
|
|
|
3 |
| 2 | |
|
|
|
|
|
|
|
2 |
| 1 | |
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
a | b | c | d | e | f | g | h | |
سرباز سفید در d۵ میتواند یا رخ سیاه در c۶ یا اسب اسب سیاه در e۶ را بزند.
اسب [ویرایش]
نوشتار اصلی: اسب (شطرنج)
اسب مهرهای ست که به همراه فیل از آنها به عنوان سوار سَبُک یاد میشود. ارزش اسب برابر سه و نیم واحد پیادهاست. حرکت اسب به صورت ۲ خانه به سمتهای جلو، عقب، راست و چپ و یک خانه در جهت عمود بر آن (برای عقب و جلو به سمتهای راست و چپ و برای راست و چپ به سمتهای عقب و جلو) خواهد بود. یعنی اگر اسب ۲ خانه به سمت جلو رفت حرکت خود را با یک خانه به چپ یا راست ادامه میدهد و در واقع مسیر را میشکندو حرکتش را به مانند حرف L لاتین انجام میدهد. اسب تنها مهره شطرنج است که مانعی برای حرکت او وجود ندارد و در صورتی که خانهٔ مقصد تحت اشغال نباشد، بدون هیچ مشکلی به آنجا برود. (به اصطلاح میتواند بپرد.)
فیل (پیل) [ویرایش]
نوشتار اصلی: فیل (شطرنج)
فیل یکی از سوارهای سَبُک بازی شطرنج است که ارزش تقریبی آن برابر با سه و نیم پیاده ارزیابی میشود. فیل مهرهای است که میتواند به صورت اریب و در صورتی که مانعی نباشد یا خانهٔ مقصد مشغول نباشد، به طور نامتناهی به خانهای در دوردست بنشیند. همانند اسب، هر طرف سیاه یا سفید ۲ فیل دارند که با توجه به چیدمان آنها در صفحه، یکی از آنها در خانهٔ سفید جای میگیرد و دیگری در سیاه.
از آنجا که مسیر اریب فیل همیشه دارای یک رنگ است، فیل سفید همواره محکوم به حضور در خانههای سفید است به همین دلیل یکی از فیلها فیل سفید و دیگری فیل سیاه نامیده میشود.
رخ (قلعه) [ویرایش]
نوشتار اصلی: رخ (شطرنج)
رخ مهرهای قوی در شطرنج محسوب میشود که حضور آن به ویژه در انتهای بازی راهگشاست. رخ به همراه وزیر «سوارهای سنگین» نامیده میشوند. هر بازیکن شطرنج ۲عدد رخ در اختیار دارد و در مجموع ۴ رخ در کل صفحه موجود است که هر کدام در یکی از چهار گوشهٔ صفحهٔ شطرنج (A1, A۸, H1, H۸) قرار میگیرند. رخ در شطرنج به صورت عمودی و افقی حرکت میکند و میتواند در صورت نبودن مانع یا اشغال خانهٔ مقصد، یک ستون یا یک ردیف کامل را هم طی کند.
وزیر (فرزین) [ویرایش]
نوشتار اصلی: وزیر (شطرنج)
وزیرها قویترین مهرههای شطرنج محسوب میشوند. قدرت یک وزیر برابر با ۹ پیاده ارزیابی میشود. وزیربه ۲ صورت اریب و مستقیم (عمودی یا افقی) حرکت میکند و به همان ترتیب مهرهای را میگیرد. هر یک از طرفین بازی شطرنج فقط یک وزیر دارند. وزیرها بین شاه و فیل قرار میگیرند یعنی وزیر سفید در خانهٔ D۱ و وزیر سیاه در همان ستون در خانهٔ D8.
شاه [ویرایش]
نوشتار اصلی: شاه (شطرنج)
حیاتیترین مهرهٔ بازی ایست که در واقع حضور تمام مهرههای شطرنج برای دفاع از شاه خود و حمله یا تخریب مستقیم یا غیر مستقیم شاه حریف هست. شاه فقط میتواند به تمامی اطراف و خانههای مجاور خود برود. نکتههای مهم در رابطه با شاه:
- بین ۲ شاه همیشه باید لااقل یک خانه فاصله باشد.
- در صورت این که شاه توسط هر یک از مهرههای شطرنج (غیر از شاه حریف)
مورد تهدید قرار گرفت، اصطلاحا کیش شده و ۳ راه (برای اسب ۲ راه) برای
«رفع کیش» وجود دارد.
- ۱-حرکت دادن شاه
- ۲-گرفتن مهرهٔ تهدید کننده
- ۳-گذاشتن مانع در مسیر تهدید مهرهٔ تهدید کننده شاه.
از آنجا که اسب مانعی برای حرکت نمیشناسد، بنا براین رفع کیش با حربه آخر امکان ندارد.
حرکتهای استثنایی در شطرنج [ویرایش]
قلعهٔ شاه یا قلعهٔ کوچک [ویرایش]
حرکتی که درصورت وجود شرایط زیر، شاه ۲ خانه به سمت رخ میرود و رخ به خانهٔ بعد از شاه و آن سمت دیگر شاه میرود. این حرکت حداکثر یک بار در بازی و در صورت برقراری ۳ شرط زیر انجام میشود: ۱-شاه و رخی که میخواهد قلعه برود تا آن لحظه حرکتی نکرده باشند. ۲- بین شاه و رخ هیچ مهرهای نباشد. ۳-شاه و محل عبور وی در هنگام انجام این حرکت نباید با خطر مهرهای از حریف رو به رو باشد.(در معرض کیش باشد.) اگر شرایط بالا برقرار بود، حرکت قلعه عبارت است از عبور شاه از خانهٔ مجاور خود به سوی رخ و قرار گرفتن شاه در خانهٔ بعدی و قرارگرفتن رخ در خانهٔ مجاور شاه (همان خانهای که شاه از آن عبور کرده یا به اصطلاح «از رویش پریده»).
قلعهٔ وزیر یا قلعهٔ بزرگ [ویرایش]
درست مانند قلعهٔ شاهاست ولی در سمت دیگر، یعنی عمل قلعه رفتن با رخ سمت وزیر انجام میپذیرد.
آن پاسان (en passant) [ویرایش]
|
a | b | c | d | e | f | g | h | |
| 8 | |
|
|
|
|
|
|
|
8 |
| 7 | |
|
|
|
|
|
|
|
7 |
| 6 | |
|
|
|
|
|
|
|
6 |
| 5 | |
|
|
|
|
|
|
|
5 |
| 4 | |
|
|
|
|
|
|
|
4 |
| 3 | |
|
|
|
|
|
|
|
3 |
| 2 | |
|
|
|
|
|
|
|
2 |
| 1 | |
|
|
|
|
|
|
|
1 |
|
a | b | c | d | e | f | g | h | |
حرکت «آن پاسان»
این لغت فرانسوی به معنی در حال حرکت است. به وقتی گفته میشود که سرباز میتواند در حرکتی که مقصدش سرباز حریف نیست، سرباز حریف را بگیرد.
اگر سرباز یکی از طرفین در ردیف پنجم خود (ردیف چهارم حریف) باشد و سرباز حریف با یک حرکت بلند در یکی از دو خانه چپ و یا راست قرار بگیرد، فقط در حرکت بعد و بلا فاصله سرباز مهاجم میتواند به پشت سرباز حریف رفته و آن را بگیرد.
تساوی در بازی (پات) [ویرایش]
گاهی اوقات برای هر دو طرف بازی امکان مات کردن طرف مقابل وجود ندارد، در این حالت بازی به تساوی کشیده میشود، یک نمونه از این موارد وقتی است که شاه کیش نیست اما هیچ حرکت دیگری نیز امکان پذیر نیست. این وضعیت را اصطلاحا «پات» مینامند.
نمونه دیگری از حالت تساوی، هنگامی است که یک بازیکن بطور مداوم به طرف دیگر کیش دهد. اگر یک وضعیت را سه بار تکرار کند، این حالت اصطلاحا «کیش مداوم» گویند و به تساوی ختم میشود.
همچنین ممکن است در مواردی هر دو طرف بازی توافق به تساوی کنند و دست از بازی بکشند.
بازیهای غیر معمول شطرنج [ویرایش]
شطرنج خودکشی [ویرایش]
هدف از این نوع شطرنج از دست دادن تمام مهرهای خودی است و بازیکنی که زودتر همه مهرهای خودش را از دست بدهد برنده خواهد شد. !!!
اگر مهرهای بتواند مهره دیگر را بزند مجبور است که حتما این کار را بکند. در این بازی شاه را هم میتوان زد. این بازی به مطرنج شهرت یافته، قوانین همانند شطرنج بوده به جز در کیش دادن و همچنین شاه میتواند زده شود. در این نوع بازی در صورتی که مهرهای در معرض زده شدن قرار گیرد باید حذف گردد.
شطرنج اسکاتلندی [ویرایش]
در این بازی ابتدا سفید حق یک حرکت را دارد سپس سیاه حق دو حرکت و پس از آن سفید حق سه حرکت و الی آخر!! اگر یک بازیکن کیش بدهد، نوبتش تمام میشود.
شما در این بازی جذاب محبور میشید دقیق تر باشید و بیشتر فکر کنید.
شطرنج و کامپیوتر [ویرایش]
به طور کل دو نوع برنامه شطرنج داریم، یه نوع که کامپوتر در برابر شما و دیگران بازی میکند و نوع دیگر که با استفاده از تمرینات و آموزشهای متنوع مهارتهای شما را در بازیهای شطرن افزایش میدهد.
معروفترین بازیهای شطرنج [ویرایش]
بازیهای زیر جزو معروفترین و قدرتمندترین بازیهای شطرنج هستند که میتوانند کمک زیادی در پیشرفت و یادگیری شما در شطرنج داشته باشند:
Fritz یک برنامه آلمانی برای بازی و آنالیز و همچنین جستجو کردن بانکهای اطلاعاتی جزو بهترین برنامههای حرفهای دردنیا میباشد که مورد استفاده و تایید اکثر قهرمانان جهان و بازیکنان قدرتمند قرارگرفتهاست.
CHESS MASTER یکی از معروفترین و قدرتمندترین بازیهای شطرنج که نسخههای مختلفی از این برنامه فوق العاده موجود است.
CHESS ASSISTANT این برنامه توسط شطرنجبازان حرفهای استفاده میشود و یک دستیار شطرنج تمام عیار است.
بازیهای آنلاین شطرنج [ویرایش]
سایتهای زیر به شما اجازه میدهند که با دیگر کاربران از طریق اینترنت شطرنج بازی کنید: www.chess.com www.sparkchess.com
بانک اطلاعات بازیهای شطرنج [ویرایش]
سایت زیر یکی از بزرگترین سایتهای ثبت بازیهای شطرنج میباشد. میلیونها بازی ثبت شده از بزرگترین و نامدارترین شطرج بازان دنیا در این سایت وجود دارد که منبع بسیار غنی برای علاقه مندان به شطرج میباشد: www.Chessgames.com
درجات شطرنجبازان [ویرایش]
قدرت هر شطرنجباز با امتیازی موسوم به ریتینگ (به انگلیسی: Rating) مشخص میشود. این عدد بر اساس بازیهای رسمی انجام شده هر بازیکن تعیین میشود و هر سه ماه یکبار توسط فیده منتشر میشود. هر یک از فدراسیونهای ملی نیز ممکن است درجات خاص خود را داشته باشند که در آن کشور مورد پذیرش است.
- درجههای شطرنج که توسط فدراسیون جهانی شطرنج اعطا میشود:
- قهرمان جهان عنوانی است که به بالاترین شطرنج باز دوران خود اعطا میشود
- استاد بزرگ عنوانیست که فیده از سال ۱۹۵۰ به شطرنجبازی که به بالاترین سطح مهارت در بازی رسیدهاست اعطا میکند. شرط اصلی احراز این عنوان رسیدن به ریتینگ ۲۵۰۰ است. گرچه در سال ۱۹۵۰ تنها ۳۹ نفر به دریافت این لقب مفتخر شدند. اما هم اکنون بیش از ۹۰۰ استاد بزرگ در سراسر دنیا وجود دارند. سرگئی کاریاکین از اوکراین با دست یابی به این عنوان در سال ۲۰۰۲ در حالی که فقط ۱۲ سال و ۷ ماه داشت جوانترین استاد بزرگ شطرنج تاکنون است.
- استاد بینالمللی
- استاد فیده
- قهرمان جهان زنان که به قوی ترین بازیکن شطرنج زنان دوران خود اعطا میشود
- استاد بزرگ زنان این عنوان برای بانوانی که در سطحی میان استاد فیده و استاد بینالمللی قرار دارند در نظر گرفته میشود.
- استاد بینالمللی زنان
- استاد فیده زنان
فهرست استادان شطرنج ایران [ویرایش]
استاد بزرگ [ویرایش]
- احسان قائممقامی
- الشن مرادی ابدی
- مرتضی محجوب
- امیر باقری
- شجاعت قانع
- همایون توفیقی
- شادی پریدر
- آتوسا پورکاشیان
داوران فدراسیون بین المللی [ویرایش]
- مهدی پور، رضا
- بخشایش، هادی
- ابریشمی، آروین
- تقی خانی، امیر علی
- بازایی، پریسا
- فقیه نوباری، رینا
- گیاهی، مسعود
- حنانی صفت، معصومه
- هاشمی، امیر عرفان
- کرمی، محمد
- کریمی، هادی
- لاجوردی زاده، محمد رضا
- ملاقربانی، باقر
- موسی علی، علیرضا
- رضایی قلعه، احمد
- تهرانی، افشین[۱]
داوران بینالمللی ایران [ویرایش]
- اسکندری، فریدون
- اکبر زاده، غلامحسین
- باقری اکبر
- برادری ازغد، تقی
- پورشاهماری، حمید رضا
- پهلوان زاده، مهرداد
- خواجهای، سیاوش
- سالور، حسینقلی
- صفرزاده، اسماعیل
- کاظمی آشتیانی، حسین
- کنعان آذر، ناصر
- گلشنی، حسین
- گلکار، آبتین
- مرتضوی، سید محمد کاظم
- مصلحی، سید عبدالله
- علی زاده، فرهاد
- مظفری، علیرضا
- نجیب، ابوالقاسم
- دستجردی، وحید
- هنری، کاوه
- فقیه نوبری، رینا
جستارهای وابسته [ویرایش]
پیوند به بیرون [ویرایش]
- رده بندی، تعداد اساتید و میانگین ریتینگ ده شطرنجباز برتر ۱۴۳ کشور عضو فیده (وبگاه رسمی فدراسیون جهانی شطرنج)
- فهرست ۱۰۰ شطرنجباز برتر حال حاضر دنیا (وبگاه رسمی فدراسیون جهانی شطرنج)
پانویس [ویرایش]
منبع [ویرایش]
- آچمز وبگاه تخصصی شطرنج ایران
- وبگاه رسمی فدراسیون شطرنج ایران
- آموزش شطرنج (انگلیسی)
- مایزلیس، ایلیالویچ _ تئوری بنیادی شطرنج _ رضا رضایی _ ۱۳۷۶
دسته : آموزش ,